O‘zbekistonning Farg‘ona vodiysi ming yillik tarixga ega bo‘lib, asrlar davomida Ipak yo‘lining yirik savdo va almashinuv markazlaridan biri bo‘lgan. Bu chuqur madaniy meros faqat tarixiy, diniy va arxeologik obidalarda emas, balki bugungi kunda ham yashab turgan hunarmandlar, xalq amaliy san’ati va madaniy an’analar orqali namoyon bo‘ladi.
Farg‘ona vodiysida aytadigan hikoyalar juda ko‘p.
Shu bois biz juda xursandmizki, bizning CTN a’zolarimizdan biri Dildora Aliyeva, Furqat Usmonov bilan hamkorlikda “Ipak yo‘li hikoyalari: Hunar va qalb donoligi” nomli kitobni hammualliflikda yaratdi.
Muallif haqida
Dildora Aliyeva — tadbirkor bo‘lib, turli loyihalar ustida ishlaydigan IT kompaniyasiga ega. U, shuningdek, “O‘zbekiston ayollari va yoshlar hamjamiyati” deb nomlangan 300 nafar ayol tadbirkorni birlashtirgan jamoaning asoschisi hisoblanadi. Bundan tashqari, Dildora BMT Taraqqiyot Dasturi (UNDP) va GIZ kabi xalqaro tashkilotlar tomonidan qo‘llab-quvvatlangan loyihalarda tajribali trener sifatida faoliyat yuritadi.
U hikoya qilish san’ati bo‘yicha o‘tkazilgan treninglardan ilhomlanib, O‘zbekistonning Ipak yo‘li bo‘ylab yashab kelayotgan boy hikoyalarini hujjatlashtirish va Farg‘ona vodiysida hikoya aytish an’anasini boyitish maqsadida ushbu kitobni yozishga qaror qilgan.
Kitobdan parchalar
Quyida siz ushbu kitobdan ayrim parchalarni o‘qishingiz mumkin. Kitobni Farg‘ona shahridagi “O‘zbekiston ayollar hamjamiyati” markazidan sotib olish mumkin. Bu hikoyalar Ipak yo‘li va Farg‘ona vodiysining ruhini — mehmondo‘stlik, uy, hunarmandchilik va mehr-oqibat qadriyatlarini o‘zida mujassam etgan. Bu qadriyatlar bilan siz bugun ham ushbu mintaqaga tashrif buyurganingizda tanishasiz.
Aytishlaricha, qadim zamonlarda bu yerlar quruq va huvillab yotgan ekan. Osmonda esa qudratli Quyosh Ruhi yashar edi — u dunyoga boqishni yoqtirar, ammo kamdan-kam kulardi.
Bir kuni u yerga tushdi va atrofini baland, qo‘rqinchli tog‘lar o‘rab olgan joyni ko‘rdi — go‘yo bu vodiy devorlar bilan himoyalangandek edi. Ammo bu devorlar orasida bog‘lar va dalalardan to‘qilgan yashil gilam yotar edi. Bu gilam ustida har bir daraxt va gulni sug‘orib turgan kumushsimon ariq iplar yaltirardi.
“Bu qanday barakali joy?” — deb so‘radi Quyosh Ruhi tut daraxti ostida o‘tirgan qadim donishmanddan.
Donishmand javob berdi:
“Bu Farg‘ona, ey buyuk Ruh. Bu yerda odamlar suvni hurmat qilishni, har bir tomchini qadrlashni o‘rganishgan. Ular sovg‘alarni kutmaydi — o‘z mehnati, muhabbati va sabr-toqati bilan o‘z vohasini yaratadi. Ularning yuragi bu vodiy kabi ochiq — sayohatchilar, savdogarlar, qo‘shiqlar va hunar uchun. Qarang, ularning mehnatining mevasi qanday shirin — bu ularning teri va mehrining mevasi.”
Quyosh Ruhi pishganidan yorilib ketgan anorlarni, asaldek hidli qovunlarni, oppoq bulutdan ham oqroq paxtani ko‘rdi. U vodiyda to‘qilgan ipaklarning rang-barang jilolariga boqdi — go‘yo ular tong va shom nurlarini o‘ziga singdirgandek edi. Va u bu odamlarning mehrini, iliqligini sezdi.
Asrlar ichida ilk bor Quyosh Ruhi qo‘llarini keng yozdi va Farg‘onani eng yorqin, eng uzoq, eng mehrli nuri bilan yoritdi.
“Shunday bo‘lsin!” — dedi u. — “Bu Vodiy mening eng suyukli qizim bo‘lsin. Uning yeri barakali, xalqining saxovati abadiy bo‘lsin. U endi Quyoshga Tabassum Qilgan Vodiy deb atalsin.”
Shundan beri Farg‘ona gullab-yashnaydi. Va kim bu yerlarga kelsa, Quyoshning mehrli nuri bu vodiyga qanday saxovat bilan yog‘ilayotganini his etadi.
Rishtonda, mashhur kulolchilik markazida, o‘z ishini sevadigan bir kulol yashardi. U loyni o‘zi vodiydan yig‘ardi.
Bir kuni boshqa usta keldi. U loyni bozordan sotib olar edi — u juda toza va yumshoq edi, ammo usta doim tund yurardi.
— Nega xafa yuribsan? — deb so‘radi birinchi. — Axir senga yaxshi loy nasib etgan-ku.
— Ha, ammo u begona, — dedi ikkinchisi. — Men bilmayman u qayerda yotgan, uni qanday ildizlar oziqlantirgan, kim qo‘li bilan qazigan. U menga ishonmaydi.
— Mening loyim esa, — dedi birinchisi tabassum bilan, — u mening olcham tagida yotganini bilaman, uni birinchi yomg‘ir ho‘llagan. Men uni o‘zim yelkada tashiganman.
Uning tarixini bilaman. Aylantiruvchi g‘ildirakka qo‘yganimda, u qarshilik ko‘rsatmaydi — u mening uyimning bir qismi. Mening qo‘lim va uning yeri — bir butun.
Pishirish paytida ikkinchi ustaning ko‘zanasi yorilib ketdi.
Ma’no: Qimmatli narsa yaratish uchun faqat xomashyoni olish kifoya emas. Uning kelib chiqishini bilish, hurmat qilish va uni ruhing bilan birlashtirish kerak. Haqiqiy mahorat yer bilan chuqur bog‘liqlikdan tug‘iladi.
Samarqandda uch savdogar Xitoyga cho‘l orqali uzoq safarga tayyorlanishdi.
Birinchi savdogar topgan hamma oltinni sotib oldi — pul har narsani hal qiladi, deb ishondi.
Ikkinchi savdogar xaltalarini eng yaxshi xitoy ipaklari bilan to‘ldirdi — u bu boylik hech qachon qadrsizlanmaydi, deb o‘yladi.
Uchinchi savdogar esa oddiy odam edi — u ozgina tovar oldi, qolgan pulini yo‘lni yaxshi biladigan tuyalarga va toza suv zaxirasiga sarfladi.
Yo‘lning o‘rtasida qum bo‘roni chiqdi. Oltin juda og‘ir bo‘lib qoldi — uni ko‘mishga to‘g‘ri keldi. Ipaklar esa ho‘l bo‘lib, toshday og‘irlashdi. Ikkala boy savdogar chanqoqdan o‘la boshlashdi.
Ular uchinchi savdogarga emaklab kelishdi va iltijo qilishdi:
— Bizga suv ber! Cho‘lda qolgan hamma narsamizni senga beramiz!
Uchinchi savdogar javob berdi:
— Oltin chanqovni bosmaydi, ipak issiqqa bardosh bermaydi. Mening boyligim — yo‘lni bilishim va suv zaxiramdir.
U ularga yaqin atrofdagi vohaga yetishlari uchun yetarli suv berdi, xolos.
Ma’no: Ipak yo‘lida haqiqiy boylik — pul ham, tovar ham emas, balki donolik, tajriba va ehtiyojni oldindan ko‘ra bilishdir.
Farg‘onadagi bir choyxonada doimo odam gavjum edi. Sayohatchilar va mahalliylar dam olish va yangilik almashish uchun shu yerga kelishardi.
Choyxona egasi hech qachon mehmondan “Sen kimsan?” yoki “Qayerga ketayapsan?” deb so‘ramas edi.
Bir kuni muhim bir savdogar undan so‘radi:
— Nega men haqimda qiziqmaysan?
— Menga so‘z kerak emas, — dedi choyxona egasi. — Men sening choy ichishingga qarayman.
— Va nima ko‘rasan?
— Agar odam yo‘lni endi boshlayotgan bo‘lsa, u choyni tez va issiq ichadi — u maqsad va foyda haqida o‘ylaydi.
— Agar u ko‘p narsani ko‘rgan bo‘lsa, u choyni sekin ichadi, har bir ho‘plamdan zavqlanadi va xaridlar haqida emas, balki boshidan kechirganlari haqida gapiradi.
— Unda u shu yerda qolsa-chi?
— Agar odam o‘z uyini topgan bo‘lsa, u choy ichmaydi — u boshqalarga quyadi. Uning shoshilishi yo‘qoladi, va uning maqsadi — mehmonlarga g‘amxo‘rlik qilishdir.
Ma’no: Yo‘lning haqiqiy tushunchasi maqsadga yetgan paytda emas, balki jarayondan zavqlanish va boshqalarga xizmat qilishda namoyon bo‘ladi.